「蓝色潮牌网」

Jamalidin Aqsarayi

Jamalidin Aqsarayi

Jamalidin aqsarayi uyghur tébabitining tereqqiyati üchün barliqini serip qilghan , uyghur tébabitining köp esirlik tejribilirini toplash , tetqiq qilish we özining biwasite dawalash emeliyitidin hasil qilghan bilimliri asasida

" kitabi tip aqsarayi "

namliq esiri bilen tonulup tébabetchilik ilmi saheside xelq'aragha yüzlen'gen .

Uyghurche ismi Jamalidin Aqsarayi

Milliti Uyghur

Tughulghan waqti 17ـ esirning axirliri

Yashighan waqit ⅩⅨ - esirde ötken

Eser yéziqi Erebche

Bashqa nami Aqsaray

Yurti Qedimki xoten qariqash

nahiysining aqsaray kenti

Kespi Alim ,Tetqiqatchi

Eserliri Aqsaray

Kilish menbesi (eser) uyghur tébabiti asasi nezeriyiliri ilmi

(xoten uyghur tébabet ali téxnikom dersiliki)

Shexisler Ankiti

Jamalidin aqsarayi uyghur tébabitining tereqqiyati üchün barliqini serip qilghan , uyghur tébabitining köp esirlik tejribilirini toplash , tetqiq qilish we özining biwasite dawalash emeliyitidin hasil qilghan bilimliri asasida " kitabi tip aqsarayi " namliq esiri bilen tonulup tébabetchilik ilmi saheside xelq'aragha yüzlen'gen mötiwer alim jamalidin aqsarayi medeniyet tariximizda muhim orun tutidighan bu alimning esiri hindistanda 30 yildin artuq waqit derslik qilip ötülgen .

Alimning qachan, qeyerde tughulghanliqi heqqide téxi ishenchilik bir matériyallar tépilghini yoq, beziler uni "istanbulning aqsaray dégen yérida tughulghan" deydu. Emma ishenchlik melumat yoq.

Bezi matériyallarda "bu kishining 11- esirning ayaghlirida tughulghanliqi melum" dep yézilghan bolsimu, ishenchlik delil keltürülmigen. 1936- yili hindistanning dubey shehiride échilghan asiya ölimaliri tarixiy muhakime yighinida, jamalidin aqsarayining chinggizxan istila qilghan bir elde tughulup hindistan'gha qéchip kelgenliki mueyyenleshtürülgen.

Chinggizxanning 1- qétim gherbke yürüsh qilishi 13- esirining bashliri, yeni 1219- yili bashlan'ghan. Démek, alim jamalidin aqsarayi baldur dégendimu 13- esirning bashliri, yeni 1220- yilliri etrapida chinggizxan istila qilghan eldin hindistan'gha qéchip barghan bolushi éhtimalgha nahayiti yéqin. Tébabet tarixi heqqide tonushturush xaraktérlik tetqiqat élip barghan abdurihim qadir qumuli ependi: "uyghur tébabiti qedimki eserliri we tetqiqati" (5) namliq esiride alim jamalidin aqsarayi heqqide toxtilip munularni yazghan: "alimning qeyerde tughulghanliqi heqqide, beziler bu kishini istanbulning aqsarayi dégen yéride tughulghan, deydu. Emma toluq delil yoq, chünki, istanbuldin xélila yiraq bolghan hindistan'gha qéchip bérish éhtimaldin yiraq.

Yene beziler, gherbiy asiya, kichik asiya, iraq we iran tereplerde aqsaray dégen sheherlerde tughulghan, deydu. Gerche, bu jehette yene bir qedem ilgirligen halda tekshürüp tetqiq qilish kérek, dep qarighandimu, méningche, töwendikilerdin jamalidin aqsarayni xoten qariqash nahiyesidiki aqsaray yézisida tughulghan, dep deslepki xulasini chiqirishqa bolidu.

1978- yili biz xoten'ge uyghur tébabiti tarixini tekshürgili barghanda, pishqedem téwiplar bizni mundaq yip uchi bilen teminlidi: yeni, bu esirning bashlirida xotenlik merhum abdulla mollam mewluwiy, merhum hesen damollam mewluwiy, merhum metniyaz mewluwiy we atushluq zeynul abidin mewluwiy qatarliq ölimalar hindistan leknu uniwérsitétining tébbiy inistétutigha oqushqa barghanda muellim ders ötüwatqan bir kitabni siniptiki oqughuchilargha körsitip turup: "aranglarda xotendin kelgenler barmu?" dep sorighan hemde "bu kitab xotenning aqsarayi dégen jayida tughulup hindistan'gha qéchip kelgen uyghur tébbiy alimi jamalidin yazghan "aqsaray" dégen kitab bolidu" dégen.

Bu kishiler öz yurtidin chiqqan bu alimdin nahayiti pexirlen'gen hemde oqush pütküzüp xoten'ge qaytip kelgendin kéyinla, merhum pishqedem tiwip ehmed haji, merhum haji élxan hezritim, dangliq doriger iminniyaz axunum qatarliqlargha nahayiti hayajan bilen sözlep bergen.

Bu del, 1936- yili chiqirilghan yekün we merhum uyghur tibabiti alimi ustaz abdulhemit yüsüf hajining "shinjangdin hindistan'gha oqushqa barghan bir qisim kishiler tetqiq qilish arqiliq, bu kishining xoten qariqash nahiye aqsaray yézisidin barghanliqini texmin qilishqan" dep yazghinigha oxshash.

Eskertish:

"déngiz ünchiliri", "qaraqashni chüshineyli", "meshhur uyghur tiwipliri" qatarliq kitablarda jamalidin aqsarayi 19- esirlerde ötken dep yézilghan. Emma yéterlik delil ispat keltürülmigen. Biraq alimni 12- esirlerde ötken dégen qarashni yaqlighuchilar asasiy orunda turidu we ularning ispati azraq bolsimu chinliqqa ige.

" kitabi tip aqsarayi " namliq eser heqqide

Alim jamalidin aqsarayi mungghullarning zulumidin qéchip hindistan'gha qéchip ketkenliki emeliyetke uyghunraq kélidu. Alim hindistan'gha barghandin kéyin, uyghur tébabiti heqqidiki yuqiriqi eserni yézip, ("aqsarayi" közde tutulidu – a) öz yurtini séghinish we özining aqsarayliq ikenlikini bildürüsh üchün, bashqa tébbiy kitablardin özgiche halda öz kitabigha "aqsarayi" dep nam qoyghan.

Mezkür eserde uyghur tébabiti nezeriyeliri, her qaysi ölüm késellikliri we ularning dawasi, yekke we murekkep dorilar sözlen'gen bolup, nezeriye qismi asasen bashqilar teripidin ibinsinaning "elqanun" ni kichiklitip yazghan "möjizilqanun" (elqanundiki möjiziler) dégen eserdiki xata ketken jaylargha tüzitish kirgüzüp yorutup bérilgen ilmi asaslardin terkib tapqan. Shunga, mezkur qismi "esli aptor (ibin sinani démekchi) mundaq dégen, u (möjizilqanunning aptorini démekchi) mundaq deptu, men mundaq qaraymen" dégen shekilde yézilghan.

Uningda "elqanun" diki qiyin mezmunlar yorutup bérilgen. "möjizilqanun" diki xata mezmunlar tüzitilgen. Her qaysi bölüm késellikliridin 180 xili sözlen'gen.

Yekke dorilardin 390 xili, murekkep dorilardin 144 xili bayan qilin'ghan bolup, uyghur tébabiti qedimki eserlirimiz ichidiki tiwiplirimizla emes, belki chet'ellerdimu sewiyesi eng yuqiri dep étirap qilin'ghan eser bolup hésablinidu.

Yuqirida körüp ötkinimizdek, alim jamalidin aqsarayning "aqsaray" namliq kitabining ilmiy qimmiti nahayiti zor bolup, ereb yéziqida pütülgen bu qimmetlik eser qoldin qolgha tarqilip, 1899- yiligha kelgende leknuda resmiy neshr qilinip, 1929-yilighiche déhli uniwérsitéti islam tébabiti inistitutida derslik qilip ishlitilgen.

Diyarimizdki bir qisim tiwiplar öz qolida saqlinip kéliwatqan mezkur eserning nusxiliridin paydilinip tébabet emeliyiti bilen shughulliniwatidu.

分享到:

相关推荐